Proweniencja: Prusy krzyżackie, ziemia chełmińska, Wenczlaw (obecnie Unisław)

Warsztat: nieznany

Detal architektoniczny; terakota; odciskanie w matrycy, obróbka ręczna, szkliwienie, kilkakrotne wypalanie.

Wymiary: 23x26x7cm; 23x25x7 cm (2 szt.); 24x25x7 cm

Sygnatury, napisy: na elementach odręczny zapis nazwy miejscowości w j. niem. „Unislaw Wpr.” (czarny tusz)

Nr przedwojenny inw.: nieznany, ze względu na uszkodzenie karty inwentarza

Data utraty dzieła: l. 1945–1961

Obecne miejsce przechowywania, inw.: zachowanych 15 detali znajduje się w muzealnej Kolekcji Detal Architektoniczny (inw. MZM/DA/393/1-5; MZM/DA/340) i 9 szt. na inwentarzu pomocniczym.

Bibl.: Archiwum Państwowe Malbork, Akta Zarządu Odbudowy Zamku, 206/158: Inwentarz detali architektonicznych, s. 3; Marienburg Baujahr 1908/3; B. Schmid, Die Bauformen- Sammlung in der Marienburg, [w:] Geschäftsbericht des Vorstandes des Vereins für die Herstellung und Ausschmückung der Marienburg für die Zeit vom 1. Januar 1928 bis zum 31. Dezember 1929, Danzig 1929, s. 9, 13, ryc. 8; B. Pospieszna, Historia malborskiej kolekcji detalu architektonicznego, [w:] Przywracanie historii. Losy malborskich zbiorów po II wojnie światowej. Katalog wystawy w Muzeum Zamkowym w Malborku, red. A. Siuciak, Malbork 2015, s. 112, 113, 116, il. 2.

W zachowanym, choć z brakami na połówkach wszystkich kart, malborskim inwentarzu kolekcji detalu architektonicznego na stronie 3 (pierwotnie karta 37) zostały odnotowane dekoracyjne elementy z mensy ołtarzowej i detal ceglany z kościoła parafialnego pw. św. Bartłomieja Apostoła w Unisławiu. Było to piętnaście sztuk fryzu maswerkowego (20x16x4/8,5 cm), osiem sztuk cegieł profilowych z ościeży (27×12,5x 7 cm), cegła pełna (30x16x9 cm), cegła profilowa, fazowana (29×13,5x8cm) oraz pięć płyt ozdobionych postaciami hybrydalnymi opracowanymi reliefowo, być może szkliwionymi. Jedna z zachowanych jest szkliwiona, ale ma nieco inne wymiary (większe) od czterech pozostałych (MZM/DA/340; 29×23,5×9 cm). Wszystkie zapisy inwentarzowe zostały uzupełnione o zwymiarowane szkice artefaktów (ryc. 1).

Oprócz inwentarza zachowała się jedna fotografia w Marienburg Baujahr 1908, na której widoczny jest prawdopodobnie cały zespół detali z Unisławia. Został on umieszczony na regale z lewej strony. U góry widoczne są cztery zaginione płyty (ryc. 2).

Gdy porównujemy szkice obiektów w inwentarzu z fotografią od razu zauważalny jest brak pierwszej plakiety (ryc. 3). Fotografia jej nie zarejestrowała, natomiast widoczne są dwie inne o identycznym przedstawieniu hybrydalnej postaci pół grajka, pół uskrzydlonego węża (ryc. 4), które stoją na początku i na końcu górnej półki ekspozytora. Pomiędzy nimi są dwie płyty z różnymi przedstawieniami, które w inwentarzu odnotowane są, jako czwarte (ryc. 5) i drugie (ryc. 6) w kolejności. Stąd można wnioskować, iż zaginionych płyt było pięć, a nie cztery.

Wszystkie detale, jak się uważa, pochodziły z zamku krzyżackiego w Wenczlaw (Unisław) na Górze Zamkowej, który po 1339 roku rozbudowano do murowanej formy siedziby prokuratora. W latach 1384–1391 zamek był siedzibą Hansa von Wedel. W czasie wojny trzynastoletniej (1454–1466) zamek został zdobyty i zniszczony przez króla polskiego, następnie przekazany wraz z folwarkiem biskupowi chełmińskiemu. W ruinie pozostawał do wojen szwedzkich, kiedy to został doszczętnie zburzony i rozebrany. Nie wiadomo, kiedy zamkowe detale architektoniczne trafiły do kościoła parafialnego w Unisławiu. Większość informacji historycznych została podana za katalogiem opracowanym przez Johannesa Heisego. W inwentarzu jest do niego odniesienie opatrzone adnotacją, iż pochodziły one z zamkowej Infirmerii (zob.: Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Kulm, hg. J. Heise, Danzig 1887, s. 89–90; S. Jóźwiak, Funkcjonowanie centralnych organów władzy Zakonu Krzyżackiego w Prusach u schyłku XIV wieku, Komunikaty Mazursko-Warmińskie, (1999), nr 3 (225), s. 318, przypis 48.

Do tzw. Baumuseum utworzonego przez Conrada Steinbrechta w zamku w Malborku zostały przekazane przez chełmińskiego inspektora budowlanego A. Jahra, ale nie wiadomo, w którym roku. Pozostawały tam do 1945 roku. Na początku lat 70. XX wieku zostały odnalezione w gruzowisku powstałym na Sali Dwukominowej Zamku Wysokiego. Z tego zespołu detali zachowało się 14 sztuk fryzu maswerkowego i jedna płyta figuralna (MZM/DA/340). Nie zachowały się najatrakcyjniejsze wizualnie płyty przedstawiające postacie hybrydalne (zob.: Fundacje artystyczne na terenie państwa krzyżackiego w Prusach, red. B. Pospieszna, Malbork 2010, t. 1: Katalog wystawy, s. 77 [kat. I.2.43 (S.M)].

Wiosną 2017 roku w badaniach archeologicznych, prowadzonych w ramach grantu Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki Castra Terrae Culmensis – na rubieży chrześcijańskiego świata prowadzonych przez pracowników naukowych z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, odkryto fundamenty zamku w Unisławiu i drobniejsze artefakty kultury materialnej (zob.: https://dzieje.pl/wideo/archeolodzy-odnalezli-ruiny-zamku-krzyzackiego-z-xiii-w-w-unislawiu (27.04.2017)).

Ryc. 3

Kwadratowa płyta fryzowa z reliefowo opracowanym przedstawieniem hybrydalnej postaci o torsie mężczyzny z uniesionymi w charakterystyczny sposób rękami od łokci, których zwisają płetwy. Odwłok dwunożny przypominający korpus i łapy lwa. Ogon z odnóżką, jakby ostrogą zakończony chwostem w kształcie trójzębu z sercowatymi zadziorami. Może być utożsamiana ze znakiem zodiakalnym Wodnik. Hybryda ta poprzez korpus dwunożnego lwa i ogon zakończony harpunem, a nawet skrzydła przypominające płetwy nawiązuje też do wiwerna z kanonu mitycznych zwierząt.

Ryc. 4

Kwadratowa płyta fryzowa z reliefowo opracowanym przedstawieniem hybrydalnej postaci o ludzkim torsie połączonym z ciałem zwierzęcia w lewym profilu, o głowie i odwłoku kozy, dwóch łapach lwa i ogonie węża zwiniętego w kłębek, za którym wystaje kwiatowa rozetka. Postać ludzka ma uniesione ręce, a w dłoniach trzyma przedmiot w kształcie sierpa, w drugiej rybę. Może być utożsamiana ze znakiem zodiaku –Koziorożec.

Ryc. 5

Kwadratowa płyta fryzowa z reliefowo opracowanym przedstawieniem w lewym profilu hybrydalnej postaci grajka w czapeczce frygijskiej, idącej i grającej na flecie. Od bioder grajka wyrastają uniesione po łuku skrzydła, a pod nimi odwłok w formie skręconego spiralnie i uniesionego ciała węża. Ta hybrydalna postać grajka nie wiąże się z cyklem zodiakalnym jak pozostałe.

Ryc. 6

Kwadratowa płyta fryzowa z reliefowo opracowanym przedstawieniem hybrydalnej postaci w prawym profilu. Hybryda o torsie łucznika w charakterystycznej stożkowatej czapce frygijskiej, odwłoku zwierzęcym o czterech łapach (tylne- lwie, przednie zwierzęcia kopytnego) i zawiniętym, podniesionym ogonie. Ukazana została w momencie napinania cięciwy łuku. Lewa noga stwora zakończona kopytkiem podniesiona ku górze. Może być utożsamiana ze znakiem zodiaku – Strzelec. Hybryda ta także nawiązuje korpusem zwierzęcym do fantastycznego centaura.

————————————————————————————————————————————————–

Te hybrydalne postacie nawiązują do kalendarza, do antropomorficznie kształtowanych znaków zodiaku, które umieszczane były w portalach, na ścianach i na witrażach katedr francuskich (np. Rouen, Lyon, Chartres, Laon, Reims), czy włoskich(np. Orvieto, Wenecja) z XII–XIV wieku.

Hybrydy z malborskich zbiorów skompilowane zostały z pół postaci ludzkiej a pół zwierzęcej. Podobnie kształtowane były przedstawienia znaków zodiaku z portalu północnego w północnym transepcie w katedrze w Rouen, gdzie w obrazie świata przedstawione zostały oprócz typowych ujęć z prac sezonowych w miesiącu, groteskowo opracowane znaki zodiaku, częściowo w oparciu o ikonografię zaczerpniętą z popularnych wówczas bestiariuszy.

W państwie krzyżackim znaczenie postaci hybrydalnych najbardziej akcentowane jest w malborskiej Złotej Bramie. Utożsamiają one zło opisywane w „Apokalipsie”, ale też niektóre z nich mają znaczenie apotropaiczne (zob.: B. Jakubowska, Magiczna przestrzeń Złotej Bramy w Malborku. Progres badawczy czy regres?, Malbork 2016, s. 46–80; F. Thénard-Duvivier, Hybridation et métamorphoses au seuil des cathédrales, Images Re-vues. Histoire, anthropologie et théorie de l’art, (2009) nr 6, s. 1–23 http://journals.openedition.org/imagesrevues/686 (30.04.2019).

(oprac. dr B. Pospieszna)

Ryc. 1.

Ryc. 2.

Ryc. 3.

Ryc. 4.

Ryc. 5.

Ryc. 6.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *