autor: Daniel Nitrowski (przypisywany); Jacobus Sadlicki (?)

miejsce powstania: Prusy Książęce; Iława (?)

czas powstania: ok. 1680−1700 roku

technika: stolarka, snycerka, konwisarstwo

materiał: drewno (dębowe, hebanowe), cyna, żelazo, kość zwierzęca

wymiary (pozytywu bez skrzyni): dł. 96 cm, wys. 48 cm; gł. 52 cm

dyspozycja: 4 głosy z podziałem na bas i dyszkant

  1. Gedackt 8’
  2. Gedackt 4’
  3. Principal 2’
  4. Mixtur 3fach

miejsce pochodzenia: Bągart (pow. sztumski)

miejsce przechowywania do 1945 roku: zamek w Malborku, Przedzamcze, kościół św. Wawrzyńca

obecny właściciel: Muzeum Narodowe w Poznaniu, oddział Instrumentów Muzycznych, nr. inw. MNP I 29

Włączniki rejestrowe po prawej stronie. Skala klawiatury, z krótką oktawą: C, D, E, F, G, A – c3 (45 tonów). Klawisze dolne, pierwotnie wyłożone hebanem, górne kością.

 

Fragment listu Bernharda Schmida z 26 czerwca 1928 roku do rejencji w Kwidzynie, w sprawie pozytywu z Bągartu. Archiwum Państwowe w Gdańsku, Bau Angelegenheiten der katholischen Kirche und der Pfarrgebäuden in Baumgarth. Filiale von Christburg Kreis Stuhm, sygn. 10/2638, vol. 3 (1898−1937).

Pozytyw zasilany dwoma miechami klinowymi. Od góry, po bokach dwa kabłąkowe, żelazne uchwyty umożliwiające wysunięcie ze skrzyni. Boczne ściany opracowane snycersko, wypukłym reliefem o motywie wici akantu.

Pozytyw szkatulny, którego pierwotne miejsce przeznaczenia pozostaje nieznane, zbudowany został, jak wskazuje zapis na wewnętrznej stronie tylnej ścianki instrumentu przez zapoznanego organmistrza Jakuba Sadlickiego z Iławy. Dotychczas w literaturze organolodzy przypisywali autorstwo gdańskiemu mistrzowi Danielowi Nitrowskiemu, a instrument wiązano bezpośrednio z kościołem zamkowym w Malborku. W istocie na przełomie XVIII i XIX wieku instrument trafił do odbudowanego po pożarze z 1794 roku, kościoła filialnego św. Jana Chrzciciela w Bągarcie. Na początku XX wieku, z powodu złego stanu technicznego, nie służył oprawie liturgii. Zachodniopruski konserwator zabytków Bernhard Schmid zwrócił na niego uwagę już w 1906 roku i dokonał wstępnego opisu, którego jednak nie wykorzystał w opublikowanym inwentarzu zbytków powiatu sztumskiego z 1909 roku. Domniemywać można, że już wtedy rozpoczął starania o jego przeniesienie do Malborka, licząc na powodzenie nie zamieścił informacji o instrumencie celowo, by inwentarz odzwierciedlał aktualny stan rzeczy. Jednakże zarząd kościoła w Bągarcie dopiero we wrześniu 1927 roku zadecydował o zbyciu zabytkowego instrumentu. Obok Towarzystwa Odbudowy i Upiększania Zamku Malborskiego pozytywem zainteresowane było także Muzeum Miejskie w Elblągu. Być może i tu Schmid dopuścił się pewnej manipulacji. Konserwator uznał bowiem instrument za pochodzący z początku XVI w., upatrywał w nim bliską czasowo analogię do przenośnych organów wzmiankowanych w krzyżackich inwentarzach kościoła zamkowego w Malborku, a to mogło zaważyć na decyzji o sprzedaży. Oczywiście nie można wykluczyć, że ten wytrawny zabytkoznawca pomylił się w datowaniu zabytku, mimo ewidentnych cech technicznych i formalnych lokujących go w późnym baroku, o całe dwa stulecia. Finalnie w marcu 1929 roku instrument zakupiło Towarzystwo Odbudowy i Upiększania Zamku w Malborku za 50 marek, transport do malborka zorganizowano 3 sierpnia. Dopiero w 1936 roku firma E. Kemper z Lubeki (lub jej filia w Bartoszycach) przeprowadziła gruntowną konserwację pozytywu.

W okresie powojennym pozytyw pozbawiono metalowych piszczałek i skrzyni służącej jego przechowywaniu (zob. TUTAJ). Po wywozie z Malborka, przez polskie służby konserwatorsko-muzealne, pozytyw zdeponowano w oliwskiej składnicy muzealnej, z której w styczniu 1957 roku przekazano je Muzeum Narodowemu w Poznaniu.

Tam jego proweniencja była nieznana do czasu sformułowanej w końcu l. 80. XX w. przez prof. Jerzego Gołosa konstatacji, że instrument pochodzi z Malborka. Identyfikacja dokonana na podstawie niepełnych danych przekazanych w publikacji Renkiewicza i Jancy z 1984 roku nie prezentowała pełnej historii pochodzenia instrumentu.

(opr. B. Skop / B. Butryn)

Dwa ujęcia pozytywu w skrzyni. Fotografie wykonane zimą 1935/1936, przed konserwacją zabytku; za: W. Renkiewitz, J. Janca, Geschichte der Orgelbaukunst in Ost- und Westpreussen von 1333 bis 1944, Würzburg 1984, il. 33.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *