Przedwojenne zbiory ceramiki historycznej i ich pozostałości

 In Aktualności

Najprawdopodobniej obok licznego księgozbioru, numizmatów i militariów w przedwojennych zbiorach zamkowych najzasobniejszą kolekcję stanowiły zabytki ceramiczne, które Steinbrecht zgromadził na podstryszach Zamku Wysokiego. Kolekcja ta ze względu na formę i sposób użytkowania dzieliła się na dwie asortymentowe podgrupy: naczynia i detal architektoniczny. W zasobie pierwszej obok naczyń glinianych, fajansowych, kamionkowych i porcelanowych były również figurki porcelanowe i kafle piecowe oraz większe elementy pieców. W drugim zasobie obok różnorodnych detali ceramicznych z malborskiego zamku i innych budowli z terenu dawnego państwa krzyżackiego znalazły się wyjątkowe zespoły chińskich dachówek, akroterionów i cegieł przekazane w darze w 1908 i 1909 roku. O ile europejski detal architektoniczny posiadał inwentarz, to nic pewnego nie wiemy na temat podobnych dokumentów dotyczących pozostałych artefaktów ceramicznych. Przed 1945 rokiem wyjątkowe eksponaty z tej kolekcji zostały omówione krótko w artykułach i publikacjach tematycznych, z których warto wymienić zwłaszcza artykuł Bernharda Schmida i Karla Haukego (Ofenkacheln des 14. und 15 Jahrhunderts in der Marienburg, Geschäftsbericht 1925) na temat kafli znalezionych na zamku oraz książkę sinologa Ernsta Börschmanna (Chinesische Baukeramik, Berlin 1927), w której omówił chińskie detale architektoniczne przekazane Steinbrechtowi.

W latach powojennych – jak można się domyślić – kolekcja ta uważana za mniej wartościową, pozostała na miejscu w zamku. Co cenniejsze przedmioty, np. figurki porcelanowe zostały zapewne zrabowane, a pozostałości najprawdopodobniej potłuczone. Pośród masy ułomków ceramicznych, pomiędzy kształtkami, dachówkami, płytkami posadzkowymi, kaflami, talerzami, czy garnkami nie odnaleziono większej liczby destruktów dalekowschodniego detalu architektonicznego, który zarejestrowany został na zdjęciach w Albumach Odbudowy Zamku (Marienburg Baujahr) w 1908 roku, oprócz kilku zniszczonych, zdecydowanie mniej ciekawych artystycznie akroterionów czy dachówek z szarej ceramiki. Można, zatem przypuszczać, że te bardziej okazałe, szkliwione siedemnasto- i osiemnastowieczne detale również zostały zrabowane, a co za tym idzie bezpowrotnie utracone. Najwięcej szczęścia miały kafle, które w sporej liczbie udało się wyselekcjonować z ceramicznego rumoszu, poddać wieloletnim pracom konserwatorskim. Dziś stanowią jedną z cenniejszych kolekcji muzeum, która została naukowo opracowana (Kafle i piece kaflowe w zbiorach Muzeum Zamkowego w Malborku, 2013). Kafle i ich fragmenty wpisywano do inwentarza Kolekcji Porcelany i Ceramiki (inw. MZM/PC), ale też do inwentarza Kolekcji Detal Architektoniczny (inw. MZM/DA).

Dachówki chińskie z figurami fantastycznych zwierząt (Marienburg Baujahr 1910/5, fot. Carl Kuhnd) oraz pozostałości rumoszu ceramicznego po dachówkach chińskich (stan 2019).

Ostatnie lata po pierwszej ekspozycji (Przywracanie historii, 2015) ilustrującej powojenne losy malborskich zbiorów zaowocowały zwrotami dwóch przedmiotów ceramicznych od osób prywatnych, które w latach powojennych zabrały je na pamiątkę z ruin zamkowych. Były to: mały, kamionkowy pojemnik (MZM/PC/859) i zamknięcie akroterionu piecowego (MZM/K/893), które zostały zarejestrowane na fotografii ukazującej wnętrze magazynu w 1908 roku. Na kamionkowym pojemniku, u podstawy jego brzuśca znalazca napisał: ZAMEK MALBORK VII 1945. Znalazca akroterionu w dolnej jego części długopisem odnotowano nazwę: MALBORG.

Spora partia zespołu detali architektonicznych z tzw. Baumuseum, który po wojnie znalazł się w zbiorach Wydziału Architektury Politechniki Gdańskiej, została zwrócona muzeum w czerwcu 1975 roku. Początkowo przechowywano go w piwnicy pod skrzydłem północnym Zamku Wysokiego. Obecnie zgromadzony jest na regałach w piwnicy pod kuchnią w skrzydle zachodnim Zamku Wysokiego. Do dzisiejszego dnia nie ustalono czy cały zasób tej kolekcji przewieziony po wojnie na Politechnikę Gdańską powrócił do muzeum, gdyż jego przedwojenny inwentarz nie jest kompletny i bardzo źle zachowany, co utrudnia identyfikację.

(oprac. dr B. Pospieszna)

Akroterion i mały pojemnik we wnętrzu magazynu w 1908 r. na fotografii z Marienburg Baujahr 1908/4 (fot. Carl Kuhnd), po bokach odzyskane obiekty - akroterion (MZM/PC/859) oraz pojemnik kamionkowy (MZM/K/893).