Zamknięcie wnętrz zamkowych, podyktowane koniecznością walki z pandemią wirusa Sars-Cov-2, niejako skłaniają gości odwiedzających tereny Muzeum Zamkowego w Malborku do zwracania większej uwagi na licznie wystawione tam elementy architektoniczne, które nie mają związku z krzyżackim ani polskim – królewskim okresem tej budowli.

Mocno już wtopione w zamkowy krajobraz i jego topografię nowożytne, granitowe i piaskowcowe słupki przedprożowe czy elementy portali, od ponad stu lat eksponowane w otwartych przestrzeniach malborskiej warowni, to fragmenty mieszczańskich kamienic z Gdańska, Elbląga, ale też i Malborka. Nie towarzyszy im żaden komentarz w tradycyjnej postaci podpisu czy też wtrącenia w narrację audio˗przewodnika. Powodem takiego stanu jest z jednej strony nadana im w murach zamku funkcja zabytkowych dekoracji. Z drugiej zaś nikłe rozpoznanie tych elementów, gdzie oprócz funkcji i mniej lub bardziej precyzyjnego datowania nie jesteśmy w stanie podać konkretnych danych dotyczących miejsca ich pochodzenia, pierwotnego kontekstu i „ścieżek”, które poprowadziły je na zamkowe „tereny zielone”.

Oczywiście na ogólne ujętym poziomie ich zamkowa historia jest nam znana m.in. z lektury omawianych w tym cyklu Sprawozdań Zarządu Towarzystwa Odbudowy i Upiększania Zamku Malborskiego.

Wiadomo, że pojawienie się tych funkcjonalnie i czasowo „obcych” zabytków w restaurowanym jeszcze wówczas zamku, miało związek z zamiarem stworzenia reprezentatywnej kolekcji detalu architektonicznego, obejmującego dziedzictwo budownictwa dawnych Prus Zakonnych i Królewskich. Zbiór zatem miał gromadzić średniowieczne i nowożytne świadectwa lokalnej kultury budowlanej. Jednak jak wynika z treści Sprawozdań nie odmawiano włączania do niego także elementów architektonicznych spoza wymienionego obszaru historyczno˗kulturowego. Kreowanie kolekcji przyszłej instytucji muzealnej na etapie prowadzenia prac restauratorskich jej siedziby, to jeden z najobszerniej raportowanych elementów działalności Towarzystwa. Niech przykład przywołanego zbioru detali architektonicznych, którego wspomniane przykłady grup zabytków były integralną częścią, pomimo przechowywania ich poza magazynami, będzie ilustracją społecznego wkładu w proces budowania kolekcji.

Stosowny fragment opisujący działania Towarzystwa i lokalnej społeczności odnajdujemy w Sprawozdaniu Zarządu Towarzystwa Odbudowy i Upiększania Zamku Malborskiego za okres od 1 października 1902 do 1 października 1905 roku:

[…] chcielibyśmy [Towarzystwo ˗ B.B.] sformułować prośbę do kierowników budów, by elementy dawnego budownictwa, jakkolwiek mogące wydawać się dość poślednie, a w istocie będące wartościowymi, przechowywali przez czas budowy i przekazywali do tutejszej [zamkowej ˗ B.B.] kolekcji. Wydatki i koszty transportu z chęcią przejmie na siebie Zarząd Odbudowy Zamku przy wsparciu Towarzystwa.

Tak jak średniowieczne budownictwo w państwie zakonnym łączyło cegłę z innymi materiałami: granitem, piaskowcem, transportowanym przez morze wapieniem z Gotlandii, w końcu tak świetnie przygotowanym gipsem jastrychowym (sztucznym kamieniem), tak zbiory naszego „muzeum budownictwa” obejmują oczywiście również i te przykłady materiałów. Znajdują się one w odpowiednich działach kolekcji cegły. Jednak ciężkie, nienarażone na ryzyko kradzieży obiekty, wygodniej jest prezentować na zewnątrz. Na przykład najważniejsze obiekty wapienne i rzeźby umieszczono w podcieniach dziedzińca Zamku Wysokiego, inne, odporne na pogodę, a więc granitowe kolumny, kropielnice, kamienie z bram, kule armatnie ˗ na tarasach Zamku Wysokiego i na dziedzińcach, przy drogach i wejściach, gdzie będą przyciągały wzrok zwiedzających. Niepodobna wymienić wszystkich nazwisk, którym zawdzięczamy te tak cenne obiekty. Wymieńmy ostatnie nabytki podarowane albo pozyskane w zamian za zwrot kosztów:

Hrabia Roland von Brünneck, prawnik i posiadacz ziemski z Bałoszyc (niem. Bellschwitz)granitowa misa;

Karol Staliński, proboszcz parafii św. Anny w Sztumie – cegły torfowe, filar, kropielnica z granitu;

Carl Matthias, mistrz cechu budowlanego z Elbląga – granitowy słup, odbojniki, filar;

Carl Schmalfeld i Franz Reich, przedsiębiorcy budowlani i właściciele cegielni (F. Schmalfeld u. Reich, Panklau) z Elbląga – granitowe podstawy do kul przedprożowych;

Johann Müller, mistrz stolarski z Elbląga – słupy przedprożowe, granitowe kule, kominki; Leser Gieldzinski, kupiec i kolekcjoner z Gdańska – ozdoby portalu;

miasto Malbork – lufa armatnia, słup granitowy;

Carl Jacob Wilhelm Canditt, mistrz piekarski z Malborka – granitowy słup z bramy mostowej;

Pasewark z Malborka – rzeźbiona konsola z wapienia;

Otto Bischoff, jubiler z Malborka – pozostałości pięknych rzeźb kominkowych;

Hermann Still, mistrz kamieniarski z Malborka – ozdobny słup z piaskowca.

Il. 1-2. Podstawy do kul przedprożowych przed Wielkim Refektarzem, granit, warsztat elbląski, ok. 1750 roku (fot. B. Butryn).

il. 3-4. Podstawy do kul przedprożowych na parchamie północnym Zamku Wysokiego, granit, warsztat elbląski, ok. 1750 roku (fot. B. Butryn).

Przytoczony ustęp Sprawozdania kończy lista darczyńców, która teoretycznie umożliwia odtworzenie proweniencji elementów architektonicznych do dziś eksponowanych na terenie Muzeum Zamkowego. W dalszej części postaramy się powiązać opisane powyżej elementy z konkretnymi zabytkami, których tożsamość jest najbardziej prawdopodobna.

Granitowa misa przekazana przez hrabiego Brünnecka może być tożsama z dużym zbiornikiem na wodę święconą (dziś w kościele św. Jana w Malborku), który jeszcze ok. 1950 roku znajdował się na wschodnim parchamie Zamku Wysokiego.

Kropielnica z granitu od proboszcza Stalińskiego to prawdopodobnie zabytek eksponowany dziś w Pałacu Wielkich Mistrzów, a przed 1945 rokiem przy Złotej Bramie. Trudno stwierdzić czy inne zabytki przekazane przez proboszcza ze Sztumu były związane z pracami jakie w 1899 roku prowadził jako inwestor w południowym skrzydle sztumskiego zamku, gdzie od marca 1900 roku działał katolicki sierociniec.

Przywiezione z Elbląga, dzięki właścicielom cegielni w Pęklewie Schmalfelda i Reicha, granitowe podstawy do kul przedprożowych to najpewniej te eksponowane dziś przed wejściem do wielkiego Refektarza i przy furcie na parcham północny (il. 1−4).

Il. 5 a-g. Słupy przedprożowe na Przedzamczu, piaskowiec, warsztat elbląski, ok. 1750 rok, / granit, warsztat elbląski, 1753, 1754 i 1770 rok (fot. B. Butryn).

Il. 6 a-c. Słupy przedprożowe na Zamku Średnim, granit, warsztat elbląski, 1755 rok (fot. B. Butryn).

Nie ma pewności czy wszystkie słupy przedprożowe, które w większości znajdują się dziś na Przedzamczu (il. 5a-g), ale także na Zamku Średnim (il. 6a-c) i na parchamie południowym (il. 7) pochodzą z Elbląga. Johann Müller wraz z synem i pracownikami swojej stolarni, czynnie biorący udział w restauracji zamku, angażował się też mocno w wyszukiwanie zabytków mogących zainteresować Conrada Steinbrechta. Korespondencja Müllera do Steinbrechta dotycząca tych kwestii znajduje się w Archiwum Państwowym w Malborku, jednak nie jest ona pomocna w rozstrzygnięciu proweniencji słupków przedprożowych, których część może pochodzić z Malborka lub Gdańska. Podobnie nie do rozpoznania pozostaną granitowe kule przekazane przez mistrza stolarskiego. Wspomniane zaś w Sprawozdaniu kominki to dwa zabytki wstawione w 1910 roku do wnętrz zespołu budynków łaziebnych na Zamku Średnim (il. 8 i 9). Trzeci z eksponowanych tam przykładów manierystycznych opraw kominkowych (il. 10) to uszkodzony zabytek z nieokreślonej malborskiej kamienicy przekazany przez jubilera Bischoffa; przed wstawieniem go do budynku Łaźni (dziś sklep muzealny) uzupełniony został, wiosną 1910 roku, o brakujące partie przez berlińskiego rzeźbiarza Carla Diltmera (il. 11a-b i 12).

Il. 7. Słupy przedprożowe na parchamie południowym Zamku Wysokiego, piaskowiec, warsztat elbląski, ok. 1750 (fot. B. Butryn).

Il. 8. Oprawa kominka barokowego z nieokreślonej kamienicy elbląskiej, piaskowiec, warsztat elbląski, ok. 1640 roku; Marienburg Baujahr 1916 il. 4.

Il. 9. Oprawa manierystycznego kominka z nieokreślonej kamienicy elbląskiej, piaskowiec, warsztat elbląski, ok. 1600 roku; Marienburg Baujhar 1916 il. 8.

Il. 10. Oprawa manierystycznego kominka z nieokreślonej kamienicy malborskiej, piaskowiec, warsztat gdański lub elbląski, ok. 1600 roku; Marienburg Baujahr 1916 il. 7.

Il. 11 a-b. Detale kominka z malborskiej kamienicy w budynku Łaźni przed Wielkim Refektarzem, stan obecny (fot. B. Butryn).

Il. 12. Rysunek inwentaryzacyjno˗projektowy elementów kominka malborskiego, na biało oryginalne partie dostarczone przez jubilera Bischoffa, na czerwono zakres prac rzeźbiarza Diltmera, zbiory AP Malbork, sygn. 205/505, s. 18, za M. Mierzwiński, Katalog rysunków architektonicznych dawnego Zarządu Odbudowy Zamku w Malborku (1817˗1945), Malbork 2019, s. 382.

Ostatnim możliwym do niemal pewnej identyfikacji zabytkiem jest przekazany przez Lesera Gieldzinskiego portal kamienicy numer 5 z ul. Grobla IV w Gdańsku (il. 13). Ten wyjątkowo ozdobny zabytek, nawet jak na wysokie standardy kamienic gdańskich, zapewne ok. 1900 roku został zakupiony przez Gieldzińskiego od kamieniarza Mielkaua, który był wówczas właścicielem tej nieruchomości. W 1902 r. jej nowe właścicielki Ottielie i Clara Wangner zaplanowały przebudowę jej przyziemia, projekt przygotował mistrz budowalny A. Hein. W kolejnym roku mistrz malarski Loceytis zlecił wykonanie innego projektu przebudowy przyziemia, z dużym oknem wystawowym (projekt przygotował Walther Marks). To jednoznacznie wskazuje na fakt, że przyziemie tej kamienicy zostało na początku XX w. silnie przekształcone. Historia transferu tego portalu do Malborka nie ogranicza się wyłącznie do przekazania go przez Gieldzińskiego. Najpewniej Gdańska Policja Budowlana, przed planowanymi pracami budowlanymi, wydała warunki przebudowy fasady kamienicy przy Grobli IV zalecając wykonanie kopii portalu (ten rodzaj prewencji konserwatorskiej, zwłaszcza dla elementów z piaskowca był wówczas powszechny). Właściciel kamienicy lub potencjalny zainteresowany pozyskaniem portalu poniósł koszt odkucia jego kopii, którą wmurowano w miejsce oryginału. Dziś kopia znajduję się w innej kamienicy pod adresem Szeroka 38. Elementy oryginalnego portalu, dziś niestety uszkodzone i rozproszone po magazynach muzealnych (il. 14), w kilku detalach dostępne są zwiedzającym w lapidarium zlokalizowanym na murze parchamu południowego na Zamku Wysokim.

(oprac. B. Butryn)

Il. 13. Portal kamienicy z ul. Grobla IV nr 5 na zdjęciu wykonanym przed 1900 rokiem; zbiory BG PAN (sygn. Alf IV/4/49).

Il. 14. Figura rzymskiego legionisty wieńcząca portal kamienicy z ul. Grobla IV, piaskowiec, warsztat gdański, 1647 rok (fot. L. Okoński).

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *