Inwentarz kolekcji Theodora Josepha Blella: opracowanie krytyczne to najnowsza publikacja zrealizowana w ramach projektu Straty wojenne zamku w Malborku – opracowanie pozyskanego materiału. Etap I, współfinansowana z programu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Badanie polskich strat wojennych.

Jednym z głównych celów projektu realizowanego przez zespół pracowników Muzeum Zamkowego w Malborku jest scalenie, zbadanie i opracowanie dostępnego materiału archiwalnego, a także wszelkich źródeł dotyczących dawnych zbiorów zamku malborskiego. Prezentowana publikacja jest namacalnym efektem działań w tym zakresie. Źródło, którego los łączy historię Muzeum Narodowego we Wrocławiu, zamku malborskiego oraz funkcjonującego w nim od 60 lat Muzeum Zamkowego w Malborku, jest dowodem wzorcowych praktyk muzealnych i owocnej współpracy pomiędzy instytucjami kultury. A dlaczego, o tym już za chwilę.

Przyjrzyjmy się najpierw dokumentowi, którego opracowaniu zespół w składzie: dr Daniel Gosk, Aleksander Masłowski, Bartłomiej Butryn, przy współpracy Aleksandry Siuciak, poświęcił blisko dwa lata.

Blell’sche Waffensammlung im Hochschloss d. Marienburg 1894−1944 jest rękopiśmiennym, inwentarzem kolekcji Theodora Josepha Blella, zakupionej w czerwcu 1894 roku do zbiorów zamku malborskiego. Ten niepozorny zeszyt powstał na potrzeby administracji zamkowej, i jak się okazało w toku badań, był skróconą i oszczędniejszą formą (zapewne na potrzeby transakcji) pełnego spisu kolekcji, którego odpis znajduje się obecnie w zasobie Archiwum Państwowego w Malborku. Inwentarz był kontynuowany, wpisywano do niego kolejne zabytki pozyskiwane do zamku, stąd umieszczona w tytule dokumentu data 1944.

Już powierzchowna analiza źródła pozwoliła na stwierdzenie, że zakupiona kolekcja (wbrew zawartemu na okładce tytułowi), nie była jedynie zbiorem militariów, zawierała bowiem szereg przedmiotów i zabytków określonych mianem kulturowo-historycznych (pośród nich występowały przedmioty użytkowe, dekoracyjne i naturalia). Ogółem kolekcja liczyła 2919 obiektów, z czego niespełna połowę – 1310 obiektów – stanowiły militaria.

Prezentowany inwentarz jest wyjątkowy pod wieloma względami. Przede wszystkim jednak jest jedynym, najpełniej zachowanym spisem kolekcji przechowywanej na zamku malborskim do 1945 roku, jest zatem nieocenionym źródłem do badań proweniencyjnych.

Powojenne losy samego inwentarza są równie ciekawe, jak jego zawartość. Nie znamy jego dokładnej historii, jednakże możemy domniemywać, iż tuż po zakończeniu działań wojennych w marcu 1945 pozostawał jeszcze na zamku, a po objęciu pieczy nad warownią przez Wojsko Polskie i utworzeniu w jego murach Oddziału Nr 1 Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie wszedł do zasobu tej instytucji, podobnie jak pozostałe obiekty uprzednio zabezpieczone przez Starostwo Powiatowe w Malborku. Kierownikiem nowo powstałego oddziału w Malborku została najpierw Alicja Godlewska, a rok później Zofia Hendzel, z której osobą wiążemy przemieszczenie interesującego nas spisu. Zofia Hendzel była aktywną uczestniczką i świadkiem działań związanych z powojennym zabezpieczeniem zbiorów zamkowych. Kierowała tą instytucją, aż do momentu jej likwidacji w 1950 roku. Wówczas została przeniesiona do Oddziału Nr 2 MWP we Wrocławiu i zapewne mając świadomość wartości dokumentu zabrała go ze sobą. Są to jednak tylko przypuszczenia. Niespodziewane pojawienie się inwentarza w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu może jednak potwierdzać tę teorię. Pod koniec l. 90. XX wieku ówczesny kustosz malborskiej kolekcji militariów, badacz kolekcji blellowskiej, Antoni Romuald Chodyński odkrył omawiane źródło w zasobie wrocławskiego muzeum i wprowadził je do obiegu naukowego. Przez kolejne lata obiekt pozostawał w zapomnieniu, dopiero prace nad wystawą Przywracanie historii. Losy malborskich zbiorów po II wojnie światowej, doprowadziły do przypomnienia o ważności tego dokumentu dla malborskiego muzeum. Tym sposobem, w 2015 roku, po blisko 70 latach, inwentarz zaprezentowano w murach zamku. Kulminacją historii rękopisu był moment jego przekazania do zbiorów Muzeum Zamkowego w Malborku przez dr. hab. Piotra Oszczanowskiego, dyrektora Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Uroczyste przekazanie odbyło się w Malborku 14 marca 2019 roku, podczas ogólnopolskiej konferencji naukowej Nowy początek. (Od)budowa kolekcji muzealnych po II wojnie światowej. Dzięki temu wspaniałemu gestowi nasze muzeum wzbogaciło się o drobne fizycznie świadectwo, stanowiące namacalny dowód istnienia niezwykłego zbioru w Malborku. Dowód działalności poprzedników, których dzieło kontynuujemy, a za sprawą realizowanego projektu możemy poznawać coraz lepiej.

Inwentarz kolekcji Theodora Blella; zbiory Muzeum Zamkowego w Malborku, inw. MZM/DH/1988.

Ten cenny dar stał się dla nas niejako obowiązkiem, by jego zawartość przybliżyć naukowcom oraz pasjonatom historii. Efektem prac zespołu badawczego jest edycja źródłowa (transkrypcja i tłumaczenie) wraz z krytycznym komentarzem.

Publikacja poprzedzona została wstępem wprowadzającym w zagadnienie zamkowej kolekcji militariów oraz krótkie omówienie części kulturowo-historycznej. Teksty uzupełnia materiał ilustracyjny z Roczników Odbudowy Zamku (Marienburg Baujahr), który ukazuje funkcjonowanie zabytków blellowskich w przestrzeni zamkowej. To także doskonały materiał dopełniający identyfikację pojedynczych artefaktów (lub całych grup obiektów) oraz ich głębszą analizę.

Trzon publikacji tworzy tłumaczenie na język polski wraz z komentarzami zawierającymi ustalenia badawcze w odniesieniu do wybranych pozycji inwentarza, w postaci aparatu przypisów. Odnoszą się one zarówno do kwestii językowych i terminologicznych, a także różnych aspektów poszerzających pole interpretacyjne danego zagadnienia.

Zasadą przyjętą przez wydawcę było jak najwierniejsze odtworzenie oryginału, zarówno pod kątem treści, jak i jego formy. Nie było to oczywiście możliwe w 100%, a wszelkie odstępstwa zostały wyjaśnione we wstępie do tłumaczenia oraz w przypisach.

Książka zawiera także transkrypcję dokumentu, dzięki czemu wyspecjalizowani badacze będą mieli możliwość porównania zawartości źródła z jego tłumaczeniem. Tym samym dokument udostępniony w pełnym zakresie, szerokiemu gronu odbiorców, może stać się przedmiotem naukowej dysputy. Zdajemy sobie sprawę, iż nasze studia nie wyczerpują w pełni zagadnienia. Jednakże jest to ważny etap mogący zainicjować wspólne badania proweniencyjne z muzeami, do których trafiły blellowskie artefakty.

(oprac. A. Siuciak)

Inwentarz kolekcji Theodora Josepha Blella: opracowanie krytyczne

Malbork 2021

oprac.: Daniel Gosk, Aleksander Masłowski, Bartłomiej Butryn

współpraca: Aleksandra Siuciak

transkrypcja i tłumaczenie: Aleksander Masłowski

329 s., format B5

ISBN 978-83-958986-6-2

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *