Kwatera witrażowa z motywem gwiazdy ośmioramiennej (II)

Opis:

Pole witrażowe wypełnione jest ornamentem z motywem dwóch ośmioramiennych gwiazd. Każda z nich wypełniona jest bezbarwnym szkłem z dekoracją ornamentalną (ornament roślinny z przeplatającymi się liśćmi koniczyny), malowaną w technice en grisaille. Obramowanie gwiazd jest po lewej stronie szafirowe, a po prawej rubinowe. Pośrodku każdej z gwiazd koliste ciemnozłote pole z malowanym en grisaille pięciopłatkowym kwiatem. Gwiazdy umieszczone są na tle z bezbarwnego szkła z malowanym en grisaille ornamentem z liści, po bokach i w narożnikach ciemnozłote pół i ćwierć-owalne pola z malowanym en grisaille kwiatem, analogicznie jak w centrum gwiazd. Po bokach kwatery bordiura złożona z trzech pasów: od zewnątrz bezbarwny, ciemnozłoty z motywem rombów oraz szafirowy po lewej i rubinowy po prawej stronie. Orientacja kwatery (góra-dół) i wynikający z niej układ kolorystyczny (rozmieszczenie koloru szmaragdowego i rubinowego) przyjęte zostały za opisem J. Heise (1889).

Historia:

Witraż pochodzi z kościoła NMP w Toruniu i został zakupiony do zamku w Malborku w 1819 lub 1897 roku. Zespół ornamentalnych witraży z motywem gwiazdy został w tym kościele po raz pierwszy udokumentowany i opisany in situ przez Johannesa Heise’go w pracy Die Bau – und Kunstdenkmaler der Provinz Westpreussen. Heft 6/7, Kreis Thorn (1889), a wizerunek połowy pojedynczej kwatery pojawił się również w Meyers Konservations-Lexikon (1885, IV wyd.) jako element chromolitografii stanowiącej ilustrację do hasła: Glasmalerei. W tej drugiej publikacji miejsce pochodzenia witraży określone zostało jako „Schloß Marienburg” (zamek w Malborku), co prawdopodobnie zostało spowodowane panującym ówcześnie przekonaniem, że znajdujące się w kościele zamkowym średniowieczne i nowożytne witraże pochodzące z pierwszego zakupu w latach 20. XIX w. są oryginalnymi, średniowiecznymi elementami wyposażenia zamku. Według Heise’go witraże pochodziły z ok. 1370 roku, natomiast w Meyers Konservations-Lexikon w wydaniu IV (w dwóch edycjach?), t. 7 występują dwa rozbieżne datowania: XIV w. (1885) i XII w. Pierwotnie witraże z motywem gwiazdy stanowiły tło dla wielkoformatowych przedstawień świętych ujętych w architektoniczne baldachimy umieszczonych w oknach świątyni. W miejscu pionowych pasów z bezbarwnego, szafirowego, rubinowego i ciemnozłotego szkła umieszczonych obecnie po bokach kwatery znajdowały się wówczas pojedyncze pasy bordiury w ukośne żółto-zielone pasy.

Obecność kwatery witrażowej „z gwiazdą” została zanotowana na rysunku inwentaryzacyjnym Steinbrechta z 1882 roku przedstawiającym ostatnie okno ściany południowej kościoła (s VI) (wychodzące na dziedziniec). W oknie tym znajdowały się również dwa średniowieczne witraże figuralne z przedstawieniem Marii i Chrystusa. Pod koniec XIX w. w części okna wypełnionej wcześniej geometrycznym oszkleniem romboidalnym oraz nowożytnymi witrażami herbowymi umieszczono nowozakupione oryginalne witraże średniowieczne oraz kopie witraży „z gwiazdą”. W tym kształcie okno widnieje na fotografii znajdującej się w zasobach Bildarchiv Foto Marburg z lat 30-stych oraz na zdjęciu w artykule G. Chmarzyńskiego Średniowieczne witraże toruńskie (1933).

W 1944 roku kwatera została wyjęta z okna kościoła i zabezpieczona na terenie zamku. Po zakończeniu wojny, w niewyjaśnionych okolicznościach, wraz z innymi witrażami została wywieziona z zamku. Jej losy pozostawały nieznane aż do 2025 r. kiedy bliźniaczy witraż, znajdujący się wówczas w składnicy konserwatorskiej w Oliwie, został zidentyfikowany podczas konserwacji jako jedna z kwater pochodzących z kościoła zamkowego NMP w Malborku.

W wyniku współpracy z Wydziałem ds. Restytucji Dóbr Kultury Departamentu Dziedzictwa Kulturowego MKiDN oraz Wojewódzkim Urzędem Ochrony Zabytków w Gdańsku kwatera powróciła w marcu 2026 do zbiorów Muzeum Zamkowego w Malborku.

Stan zachowania:

Obecnie zachowała się mniej niż połowa szkieł oryginalnych. Witraż uzupełniany był co najmniej dwukrotnie. Pierwsze uzupełnienia wykonano w latach 20-30. XIX w. lub wcześniej, a w końcu lat 90. XIX w. poddany został gruntownej konserwacji (wymiana siatki ołowianej, uzupełnienia szkieł, łączenie pękniętych szkieł szprosami). Obecność uzupełnień z różnych czasów może wskazywać na to, że witraż pochodzi z pierwszego zakupu z 1819 roku. Obecnie witraż jest w złym stanie, z licznymi ubytkami, pęknięciami i korozją szkła oraz częściową dezintegracją siatki ołowianej.

(oprac. dr A. Prorok)