Tematem otwierającym drugie półrocze czwartkowych spotkań w Bibliotece Muzeum Zamkowego w Malborku była Restytucja ruchomych dóbr kultury na przykładzie zbiorów malborskich. Wykład poprowadzili dr Bartłomiej Sierzputowski i Agata Modzolewska, pracownicy Wydziału ds. Restytucji Dóbr Kultury Departamentu Dziedzictwa Kulturowego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
W wystąpieniu prelegenci przedstawili po krótce historię strat kultury polskiej w latach 1939-1945, będących wynikiem działań wojennych i grabieży oraz ich skutków w powojennych realiach. Zwrócili uwagę na brak systemowego i kompleksowego zabezpieczenia zbiorów tuż po wojnie, który dzisiaj jest jedną z przyczyn ogromu nieodwracalnych strat polskiego dziedzictwa kulturowego.
Za polskie straty wojenne uznaje się obiekty utracone w wyniku II wojny światowej z terenów Polski po 1945 r. stanowiące w momencie utraty część zarówno zbiorów publicznych, jak
i prywatnych oraz kościelnych. Goście szczegółowo omówili podstawę prawną, która reguluje obecnie kwestie zwrotu dóbr kultury wyprowadzonych niezgodnie z prawem z terytorium państwa członkowskiego. Przepisy te określają, że organem właściwym do spraw restytucji dóbr kultury prowadzonej przez Rzeczpospolitą Polską jest minister właściwy ds. kultury i dziedzictwa narodowego oraz zawierają wykaz obowiązków z tym związanych, m.in. reprezentowanie Skarbu Państwa w sprawach restytucyjnych, prowadzenie działań w celu odnalezienia dzieł sztuki, czy też współpraca z właściwymi organami UE w sprawach zwrotu dóbr kultury.
Następnie goście zaprezentowali najważniejsze zadania realizowane przez Wydział ds. Restytucji Dóbr Kultury jakimi są: dokumentowanie, poszukiwanie oraz odzyskiwanie. Zaakcentowali również ważną rolę bazy strat wojennych – jedynego ogólnopolskiego spisu dóbr kultury utraconych w wyniku II wojny światowej z terenów Polski po 1945 r.
Szczególne miejsce poświęcono analizie sytuacji prawnej zbiorów zamku malborskiego. Tuż po wojnie Malbork wszedł w obręb ziem, które Polska otrzymała w wyniku postanowień konferencji w Jałcie 11 lutego 1945 roku. Dokonany wówczas podział terytorialny potwierdziły ustalenia konferencji w Poczdamie 2 sierpnia 1945 r. Natomiast w polskim prawie ostateczne uregulowanie sytuacji prawnej ruchomych dóbr kultury znajdujących się na Ziemiach Odzyskanych (w tym Malborka) nastąpiło na mocy przepisów dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich.
fot. M. Braun
W dalszej części wykładu prelegenci skupili się na przedstawieniu konkretnych spraw restytucyjnych z ostatnich lat, których przedmiotem były zabytki z proweniencją zamkową. Na skutek podjętych działań do Muzeum Zamkowego w Malborku powróciły m.in. kwatery witrażowe z kościoła NMP na Zamku Wysokim, hełm garnczkowy, skrzydło ołtarzowe z Ingeln, starodruk, a także krucyfiks i głowa figury św. Jakuba Starszego. W tej części goście zwrócili uwagę na ważny aspekt – istotną rolę muzeów współpracujących z Wydziałem ds. Restytucji Dóbr Kultury.
Na końcu spotkania pośród uczestników rozlosowano 3 egzemplarze książki autorstwa dr. B. Sierzputowskiego, Status ruchomych dóbr kultury na ziemiach odzyskanych w prawie międzynarodowym i prawie krajowym (Warszawa 2021). Publikacja ta wydana przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego szczegółowo omawia problematykę oraz aspekty prawne związane z ochroną dóbr kultury na ziemiach odzyskanych. Losowanie nagród pośród uczestników spotkania było możliwe dzięki uprzejmości MKiDN oraz samego autora.
(oprac. A. Siuciak)
